Edebiyat

 

Zen Ve Şiir

İnan Mayıs Aru


Zen ustası Ch'ihchueh (Wanshi Shögaku; 1091-1157) 12. yüzyılda şöyle diyordu: Zen yolunun iflasının sebebi derin bir marifete ulaşmamış öğretmenlerin öğrencilerini zapt etmek için özlü sözler yumurtlayıp bilgileriyle caka satmaları ve içlerinde büyük bir arzu taşımayan öğrencilerin herkesin pek rağbet ettiği tuhaflıkları ve mevcut gelenekleri izleyerek entelektüel bilgi ve lafebeliğine saplanıp kalmakla yetinmeleridir... Bugün ‘öğretmenler’ ve ‘öğrenciler’in birbirini ayartmaktan başka bir şey yaptığı yok. ‘Lafebeliği’ne gelince; Yuehlin’in de dediği gibi ‘Yüzde doksan isabetli atıştansa sessizlik bin kat yeğdir.’

Zen düşüncesi başından beri sözcüklerin hakikati dillendirmeye yetmeyecek kadar sınırlı araçlar olduğunu vurgulamış, hakikatin sessiz-sözcüksüz aktarımında iki önemli pratiğe başvurmuştur: benliğin sessizce gözlenmesiyle zihnin düalist sınırlarının aşılmasına, her şeyin olduğu gibi, öylecelikle görülebileceği bir kavrayışa ulaşmayı hedefleyen sessizce oturma pratiği, zazen ve gene zihnin düalist sınırlarının ve dilin hakikati ifade etmedeki yetersizliğinin üstesinden gelmek için kurgulanmış, ilk bakışta akıldışı (irrasyonel) ve absürt gibi görünen paradoksal dil oyunlarının üzerinde çalışarak tüm biçimlerin ve sınırlamaların ardında yatan biçimsiz ve sınırsız öyleciliğin akılüstü (sürrasyonel) bir biçimde kavranması pratiği, koan. Zazen, sessizlikten sessizliğe giden bir yol olarak tanımlanabilirse en meşhur örneklerinden biri “Bir elin sesi nedir?” sorusu olan koanlar için de seslerden sessizliğe giden yol diyebiliriz pekala.

Zen’in aydınlanma anlayışının temelinde benliğin ve diğer her şeyin, zihnin süzgecindeki filtrelere, yargılara, kurgulara takılmadan görülebilmesi yatar. Zen için sessizliğin önemi işte tam da bu anlayıştan kaynaklanır, zira ne kadar belagatli olursa olsun sözcükler en nihayetinde zihnin kurgularından ibarettir. Dağlar dağ, ırmaklar ırmak değildir; bu sözcükler bizim onlara atfettiğimiz yakıştırmalardır. Yine de dağlar dağ, ırmaklar da ırmaktır işte; tüm sözcüklerin ötesinde neyseler odurlar. Peki ama nasıl dile getirmeli bu özlü hakikati?

Koan derlemeleri, Elmas Sutra (Vajracchedika Prajnaparamita Sutra), Lotus Sutra (Saddharmapundarika Sutra) ve Lankavatara Sutra gibi kimi klasik Budist metinler ve Dogen'in Shobogenzo’su gibi ustaların elinden çıkma nadir teorik metinler haricinde Zen izdeşlerinin en çok iltifat ettiği sözlü aktarım aracı şiir olagelmiştir.

İyi bir şiir ritmi, akışı ve esleri aracılığıyla kelimelerinin toplamından çok daha fazlasını söyler, tıpkı Ay’a işaret eden bir parmak gibi söyledikleriyle söylenemeyene işaret eder. Diyebiliriz ki şiir, bilhassa da Zen şiiri, bu haliyle sessizliğe en yakın söz biçimidir. Anlık tecrübenin özünü yakalamaya olan elverişliliği sayesinde nesirle söylenemeyen pek çok şey Şiirin kısmi sessizliğinde dile getirilebilir. Zen Ustası Keizan Jökin’in (12681325) koan derlemesi Işığın İntikalnamesi’nde (Denköroku) geçen şu şiiri ele alalım:

Rüzgar yarıp geçiyor engin göğü, bulutlar doğuyor dağlardan;

Aydınlanma hisleri, dünya işleri mevzubahis değil.

Zen Şiirinde metaforlara yer olmadığını söylemek hiç de yanlış olmaz. Dağlar dağ, nehirler nehir, bulutlar buluttur. Yine de Zen düşüncesinin paradokslara gebe doğasına yakışır bir biçimde Zen şiiri kendisi bir bütün olarak bir metafordur; dışarıda ne varsa içeride de o vardır, yukarıda ne varsa aşağıda da o vardır ve dolayısıyla dağlar meditasyona oturmuş birer Buda, bulutlar kurak topraklara yağmur bırakmak için diyar diyar dolaşan gezgin keşişlerdir pekala. Pek çok Zen Şiirinde adet olduğu üzere, Keizan da yukarıdaki Şiirinde mikrokozmosu ve makrokozmosu, dışarıdaki evrenle, kişinin iç evrenini aynı imgelerde buluşturmayı başarıyor. Manzarayı tasvir eden ilk iki dize aynı zamanda meditasyona oturmuş kişinin zihninde rüzgarla birlikte doğan düşüncelere ve bunların akıp gidişine de işaret ediyor. Ta ki tüm dünyevi meseleler ya da aydınlanmaya dair düşünceler ve hisler uçup gidene, geride zihnin boşluğundan başka bir şey kalmayana dek.

Meditasyona oturan bir Zen izdeşinin dünya işlerinin yanı sıra, aydınlanma beklentilerini ve hislerini de bir kenara bırakması gerekir. Zazene aydınlanma beklentileriyle oturulduğunda zihnin düalist yapısı gene işbaşında demektir ve Zen’in aydınlanma anlayışı temelinde bu düalist zihni aşmayı hedefler. Zen izdeşi ancak meditasyonunda aydınlanma hislerini mevzubahis etmiyorsa aydınlanma yolunda yürüyor denilebilir. Ne paradoks değil mi?

Tıpkı şu meşhur koandaki gibi Keizan da bu şiirde bizi ters köşeye yatırıyor: Zen Ustası Baizhang Huaihai (Hyakujo Ekai; 720814), bir dağ manastırının başına getireceği keşişi seçmek için odanın ortasına bir testi koyar ve öğrencilerine “Buna testi demeden bunun ne olduğunu kim söyleyebilir?” diye sorar. Baş keşiş “Kimse takoz diyemez ona,” der. Bu cevap Baizhang’ı hayal kırıklığına uğratır, baş keşiş hala daha isimlere ve biçimlere fazlasıyla bağımlıdır ve soruna çok entelektüel bir biçimde yaklaşır. Soruyu yanıtlama sırası aşçı keşiş Lingyu’ya (Isan Reiyu; 771853) gelince Lingyu testiye tekmeyi basıverir, testi duvara çarpıp bin parça olur. Dağ manastırının başına kimin geleceği belli olmuştur. Dikkatle bakıldığında Keizan’ın Şiirinde hem baş keşişin hem Lingyu’nun yanıtlarının ve dahası Baizhang’ın sorusunun izlerini ayrı ayrı bulmak mümkün. Aydınlanmayı mevzubahis etmeden aydınlanmadan söz edebilir misiniz?

İyi bir şiir ve özellikle de iyi bir Zen şiiri aynen yukarıdaki örnekte olduğu gibi bir koana verilebilecek birden fazla olası yanıtı içinde barındırır ve aslında bir bakıma kendisi başlı başına bir koandır. Böyle bir şiir güçlü imgelerle ki bu imgeler güçlerini çoklukla yalınlıklarından alır, paradoksal aklı kışkırtarak zihni açmaya hizmet eder. Bunu başardığı takdirde, okur aktarılan tecrübeyi dışarıdan naklen değil içeriden bizzat anlayarak dönüşür. Bu nedenle iyi bir şiir, yazarı için de okuru için de bir vahiydir, haiku ustası Basho’nun ifadesiyle şiir başlı başına bir Tarikat, aydınlanmaya giden bir yoldur. 18. yüzyılda kaçınık Zen ustası Ryokan da:

Şiirlerime şiir diyen de kim?

Şiir falan değil bunlar.

Şiirlerimin şiir olmadığını hele bir anla Ondan sonra şiir konuşuruz senle.

derken muhtemelen bu gerçeği kast ediyordu.

Zen geleneğinde kişisel tecrübelerinki bu tecrübeler küçük birer satori, ‘aydınlanma’ sayılır vahiysel aktarımı için olduğu kadar tartışma ve sohbetlerde bir muhakeme aracı olarak da sık sık şiire başvurulmuştur. Şiir hem manastır yaşamının, hem gezgin keşişlerin hem de sıradan

Zen izdeşlerinin yaşamının ayrılmaz bir parçasıdır hatta diyebiliriz ki Yol'u ve Söz’ü Taoculuğun Zen Budizm’in gelişimi üzerindeki etkisini hatırlayarak bu iki sözcüğü kolayca tek bir sözcükte birleştirebiliriz: Tao’yu sıradan Zen izdeşleri ve manastırdaki keşişler arasında iletmenin, bu iki sangha (cemaat) arasında bir köprü kurmanın en dolaysız aracı olarak Zen inancının imamı da, camisi de, duası da şiirdir.

Hindistan'dan Çin'e gelerek Budizm’i de Çin'e getiren ve Ch'an (Zen) Budizm’inin ortaya çıkmasına vesile olan İlk Pir Bodhidharma'dan yaklaşık yüzeli yıl sonra her türlü biçimciliği yerle bir ederek Zen’in Çin’de yeniden canlanmasına önayak olan Altıncı Pir Dajian Huineng (Daikan Enö; 638713), Zen’in kurucu ataları arasında en önemlilerinden biri sayılmaktadır. Huineng, Platforın Sutra’nın başlarında Beşinci Pir Hongren’den (Dajian Gunin; 60174) cübbesi ve tasıyla beraber öğretiyi de nasıl devraldığını anlatır. Huineng’i Altıncı Pir yapan gene bir şiirdir:

Beşinci Pir bir gün manastırdaki tüm keşişlerden birer şiir yazarak gelip kendisine göstermelerini ister. Dharma'yı kavrayabilmiş olan cübbeyi ve öğretiyi devralacaktır. Keşişler dağıldıklarında hepsi de hiç şiir yazmakla boş yere uğraşmayalım diye düşünürler. Nasıl olsa başrahip Shenxiu (Datsu Jinshu; 606706) hepsinin öğretmeni ve hepsinden üstün olduğuna göre altıncı pir de o olacaktır. Böylece hiçbiri şiir yazmaz. Shenxiu da onların şiir yazmayacaklarının farkındadır. Bir yandan da kendi kendine “Eğer ben şiir yazmazsam Hongren benim Dharma'ya layık olduğumu nerden bilecek, ama sırf Altıncı Pir olmak için bir şiir yazarsam da şüphesiz bu Dharma'ya layık bir davranış olmayacak, öte yandan bir şiir yazıp sunmazsam da Dharma'ya asla ulaşamayacağım...” diye düşüne durmakta, bu ikilemler içinde kendini yiyip bitirmektedir. Nihayet günler sonra Shenxiu Şiirini tamamlar ve Hongren'e sunmak için defalarca teşebbüste bulunur ama her seferinde kararsızlık içinde Beşinci Pir'in kapısından geri döner. En sonunda Şiirini koridor duvarına yazmaya karar verir, böylece Beşinci Pir şiiri gördüğünde beğenirse çıkıp kendisinin yazdığını söyleyecektir, beğenmezse heyhat! koca bir ömür boşa geçmiş demektir. Shenxiu duvara şu dizeleri yazar:

Şu beden, Bodhi ağacının ta kendisi

Zihin ışıl ışıl bir ayna.

Cilalayıp parlatmayı unutma da

Toza bulanıp kararmasın yüzeyi.

Hongren sabah koridorda bu dizeleri gördüğünde, daha önce duvara Lankavatara Sutra’dan desenler ve kendisine dek gelen silsileyi resmetme görevini verdiği Yaver Lu'ya artık resme gerek kalmadığını, bu dizelerin duvarda kalacağını ve tapınaktaki tüm keşişlerin bu dizeleri tekrar etmesinin hepsinin hayrına olacağını söyler.

Ancak gece olup da Shenxiu’yu odasına çağırdığında ona, kapının hemen dışına kadar gelebildiğini ancak henüz içeriye giremediğini söyler ve bir iki gün içerisinde bir şiir daha yazıp kendisine getirmesini ister.

Shenxiu allak bullak bir halde tek bir dize bile yazamadan günler geçirir. Huineng ise tapınağa geleli aylar olmuş ama henüz keşişlerin arasında kalmaya hak kazanmamış, mutfakta çalışmaktadır. Bir gün keşişin biri Shenxiu’nun yazdığı ilk dörtlüğü mırıldanarak mutfak kapısının önünden geçer. Huineng onu durdurup okuduğu şeyin ne olduğunu sorar. Keşiş ona olanı biteni anlatınca Huineng geldiğinden beri ana koridora hiç gitmediğini söyler ve bu dizelerden kendisinin de faydalanabilmesi için keşişten kendisini Şiirin yazılı olduğu duvara götürmesini ister. Duvarın önüne geldiğinde okuma yazması olmayan Huineng o sırada
koridorda buluna Vilayet Yaveri Zhang Riyong’tan kendisine şiiri okumasını rica eder. Şiiri duyduktan sonra da "Benim de bir şiirim var, acaba benim için onu duvara yazabilir misiniz?" der:

Bodhi ağacı da neyin nesi?

Işıl ışıl ayna hani nerde?

Yok ki tek bir şeycik bile,

Nereye konsun toz tanesi?

Bu köylü oğlana diğer keşişlerin zarar verebileceğinden korkan Hongren onun da hakikati henüz kavramamış olduğunu söyledikten sonra Huineng’e gece gizlice odasına gelmesini söyler. Böylece Hongren cübbesini, tasını ve Öğreti'yi Huineng'e devrederek onu Altıncı Pir ilan eder ve bu durumu çekemeyecek olanların olduğunu söyleyerek manastırdan gizlice ayrılmasını ve güneye, dağlara doğru gitmesini tembihler.

Yürüyen Dağlar, Sudan Saraylar

Zen imgeleminde ve dolayısıyla da Zen Şiirinde dağların özel bir yeri vardır. Zen sözcüğünün kökeni Sanskritçe dhyana yani meditasyondur. Dhyana, Çincede ch'an olmuş ve bu da Japoncada zen olarak telaffuz edilmiştir. Dhya sesini Çince karşılayabilecek başka düşün-simgeler olsa da ch’an düşün-simgesinin seçilmesinin altında belki de başka bir kadim mana yatar; bu düşün-simge aynı zamanda “dağların ve akan nehirlerin önünde saygıyla eğilmek” anlamına gelir.

Öte yandan Zen düşüncesinde ‘Dağ’, meditasyona oturan kişiyi de simgeler. Zen ustası Daokai (Fuyo Dokai; 10431118) bir dersinde “Yemyeşil dağlar durmaksızın hareket halinde,” derken bir yandan fiziksel dağları ve onların göze görünmeyen, çağlar süren devinimlerini kast ediyor bir yandan da meditasyona oturmuş genç keşişlerin bir dağ gibi kımıltısız olsalar da aydınlanma yolunda sürekli ilerlediklerine işaret ediyordu.

Çinli Zen izdeşi Li Po (701762), Dağda Zazen Şiirinde meditasyona oturan keşişin dağla bir oluşunu şöyle tasvir eder:

Kuşlar yitip gitti göğün ucunda.

Son bulut da boşanıyor şimdi.

Oturuyoruz baş başa, dağ ve ben,

dağdan başka bir şey kalmayana dek sonunda.

Tıpkı Keizan’ın Şiirinde olduğu gibi Li Po da Şiirinde dışarıda görülen manzarayı resmederken içeride gözlerin göremediği manzaraya da atıfta bulunur. Kuşlar ve bulutlar düşünceler ve duygular ufukta yitip gitmeden insan hiç dağlarla bir olabilir mi? Bir mağaraya girip de dokuz yıl bir kayanın önünde meditasyona oturan Bodhidharma gibi pek çok Zen izdeşi de belki sırf bu yüzden, ikilikten kurtulup dünyayla bir olabilmek için, ıssız dağların doruklarında, insanlardan, kurttan, kuştan ve hatta bulutlardan bile uzakta yaşamayı seçmiştir. Rozan’da, Lu Dağı’nda mütevazı bir kulübede yaşayan bir keşiş olan Kueitsung Chihchih’in (Guizong Zhichang, 771853) dediği gibi:

Binlercesi arasından sivrilen bir dağın zirvesinde kaçınık bir kulübecik;

Yarısında ihtiyar bir keşiş oturur, öbür yarısında bir bulut:

Dün gece bir boran, tufan; yel aldı götürdü bulutu.

Ne de olsa bir bulutun harcı değil ihtiyar adamın sakin yolu.

Bu topraklardaki Zen izdeşleri ve meraklılarının da muhteşem şiirlerine aşina olduğu Han Shan da dahil olmak üzere Mo Shan ve Wei Shan gibi pek çok Zen ustası gerçek isimleriyle değil mesken tuttukları dağların adlarıyla anılırlar hala. Soto Zen okulunun kurucusu sayılan Dogen de (1200-1253), Shobogenzo’da dağlar için şöyle der:

Dağlar ezelden beri mübarek kimselerin ikametgahı olagelmiştir. Gerek bilgeler gerek azizler dağları hep en mahrem mekanları, kendi zihinleri ve bedenleri olarak görmüşlerdir.

Bilgelerle azizler sayesinde dağlar bizzat gözlerimizin önünde zuhur etmiştir. İnsanlar genelde dağları pek çok bilge ve azizin buluşma yeri olarak görür ama gerçekte bir dağa adım atan kişi bir Allah’ın kulu ile karşılaşmaz; dağın doğal seyrinden başka karşılaşılacak bir şey yoktur ortada. Dahası onların dağa girdiğine dair bir iz de kalmaz geride. Dünyevi kavrayışa sahip birinin bir dağla karşılaşmasıyla dağlarla çevrili birinin dağla karşılaşması ya da bu ikisinin dağı kavrayışı elbette birbirinden alabildiğine farklı olacaktır.

Yine Li Po’nun, Dağları Mesken Tuttum Şiirinde bu iki farklı kavrayıştan dağları mesken tutanların sessiz sözünün yankısını bulabiliriz:

Neden yalnız yaşadığımı soruyorsun ormanlık dağlarda

bense gülümseyip susuyorum ta ki sükûta erene dek ruhum:

öbür dünyada yaşıyor o, kimseye ait değil.

Şeftali ağaçları çiçek açıyor.

Su akmaya devam ediyor.

Zen Şiirinde ‘Dağ’ kadar sık başvurulan ve en az onun kadar önemli bir yer tutan bir diğer imge de ‘Su’, özellikle de akarsu ve nehir imgesi. Şüphesiz Çin’in pek çok yerinde en temel ulaşım yollarından biri olan büyük nehirlerin bunda payı büyüktür ve gerek gezgin keşişler gerekse de büyük bir çoğunluğu alim ya da yönetici olan ve bu nedenle ömürleri seyahatle geçen Zen şairleri nehir yaşantısına oldukça aşinadır.

Nasıl ki ‘Dağ’ meditasyona oturmuş Zen izdeşinin sarsılmaz duruşunu ve dinginliğini simgeliyorsa ‘Su’ da hareketin simgesidir. Japoncada gezgin keşişlere verilen isim, unsui, de ‘bulut ve su’ anlamına gelir.

Zen yoluna yeni girmiş çömezler, uzun süre aynı manastırda kalarak bir ustanın kılavuzluğu altında ilerleseler de Yol'da ilerlemiş keşişler genellikle ilk ustalarının yanından ayrılıp kendilerine yeni bir usta bulmak için yollara düşerlerdi. ‘Henzan’ adı verilen bu pratikte Zen keşişi kendisini aydınlanmaya ulaştıracak ustasını bulmak için bir ustanın kapısından diğerine manastır manastır dolaşırdı. Bu keşişler her daim suyun üstünde hareket halindeydiler, bulutlar gibi yel nereye götürürse oraya giderlerdi, ta ki üstüne ağacak bir dağ bulsunlar. Çinli devlet adamı ve şair Wang Anshih (10211086) Nehrin Üstünde Şiirinde işte böyle bir manzarayı resmeder:

Nehrin kuzeyinde, güzün ıslak gölgesi yarı yarıya açılmış,

Oysa akşam bulutları, yağmur yüklü, duruyorlar öylece.

Yeşil dağların açmazında

Yol sanki gözden yitiyor,

Sonra, ansızın, bin yelken daha, kah orada, kah burada.

Gezgin keşişler yolculuklarında hem yürüyüş esnasında destek olması için hem de savunma amacıyla ellerinde bir değnek taşırlardı. Bu yüzden 'değneğini asmak' deyimi, keşişin artık aydınlanma Yol'unda yürüyeceği tapınağı ve ustasını bulmuş olduğu anlamına gelirdi. Kimi keşişlerse gezgin yaşamlarından vazgeçmeye yanaşmaz, Dharma’yı dört bir yana yaymak ve tüm duyarlı canlılara yardımcı olabilmek amacıyla dolaşıp durmaya devam ederlerdi. Böylelerine de mecaz yollu 'değnek' denirdi, bir değnek gibi oradan oraya gittikleri ve aynen bir değnek gibi kendilerine dayananlara destek oldukları için. Tai Chi’nin kurucusu olarak kabul edilen Zhang Sanfeng’in de ustası olduğu iddia edilen Hsu Hsuan da, Lungmen Köyü, Güz, Şiirine bakılırsa kendini suyun akışına bırakmış bu gezgin keşişlerden biri olmalı:

Dünya dertlerini boş verdim,

Dolanıp duruyorum köylü gezgincilerle.

Çam meltemleri türkü söylüyor, akşamüstü köyde buram buram çayır kokusu, mevsimlerden güz.

Yalnız bir kuş gökte döneniyor.

Bulutlar dalga dalga aşıyor nehri.

Merak mı ettin adımı?

— bir tepe, bir ağaç. Sürüklenen boş bir sandal.

Ancak Hsu Hsuan’ın avareliği bir usta peşinde koşmasından değildir, Taocu ölümsüzlerden biri olarak görülen bu şair, bu başıboş sandal, kendi kendinin ustası olma yolunda nehrin kaynağına, dağların insansız doruklarına doğru sürükleniyordu şüphesiz. Ne de olsa Yol’da ilerleyen ustaların, keşişlerin ve diğer izdeşlerin biri bir diğerine benzemeyen, kendine has yolları vardır.

Büyük usta Gensha Shibi’yi ustası Seppo yanına çağırıp da “Ah, Shibi, benim ağırbaşlı keşişim, sen neden yanında yetişeceğin bir Usta bulmak için yolculuğa çıkmadın?” diye sorduğunda Shibi, “Bodhidharma Çin’e bunun için gelmemişti, ne de İkinci Pirimiz bu sebeple Hindistan’a gitmişti!” der ve Seppo öğrencisinin bu tutumunu içtenlikle onaylar.

Bu, Hsu Hsuan ya da Shibi gibileri için henzan pratiğinin söz konusu olmadığı anlamına gelmez, onlar için sadece bir usta peşinde yollara düşmenin anlamı başkadır. Böylesi Zen izdeşlerinin kah yanı başlarında duran ustayı, kah kendi içlerindeki ustayı aramak üzere çok daha uzun bir yolculuğa çıktıklarını söylemek daha yerinde olur. Bodhidharma’nın öğrencisi İkinci Pir Dazu Huike (Taiso Eka; 487593) bir usta bulmak için Hindistan’a gitmediyse bu muhtemelen ustası Bodhidharma’nın mavi gözlerinde bir Hindistan bulmuş olmasından, onun özgün öğretisiyle Hindistan’da bulutların bile çıkamadığı dağların doruklarına ve ejderlerin oynaştığı sudan saraylara gitmiş olmasındandır. Bu bahiste bir Zen izdeşi için suyla dağın, sessizce oturmakla yola çıkmanın ne kadar izafi olabileceğini yine Dogen’den uzunca bir alıntıyla anlatmaya çalışalım:

“Genellikle insanların neyi dağ neyi su olarak gördüğü oldukça değişkendir. Kimileri benim ‘Su’ dediğim şeyi bir inci kolye olarak görürler de inci bir kolyede ‘Su’yu bir türlü göremezler.

Biz insanların Su olarak algıladığımız biçimin, Su olduğunu hiç şüphe duymaksızın kabul ederler. Onların inci kolye olarak gördüğü şeyi ise ben Su olarak görürüm. Bir de suyu muhteşem bir çiçek olarak görenler vardır ki sakın bu kimselerin Su niyetine çiçek kullandıkları sanılmasın. Suyla karşılaşan aç hayaletlerse Suyu kudurmuş bir cehennem ya da yoğun, pıhtılaşmış kan gibi görürler. Ejderler yahut deryaların başkaca sakinleri ise Suyu pek tabii ki bir saray ya da görkemli bir köşk gibi görebilir. Kimileri Suyu Yedi Hazine ya da Dilekleri Yerine Getiren Mücevher olarak görürken kimileri de Onu türlü çeşit ağaç yahut çit ya da duvar olarak görür ve başkaları da Onu püri pak, hür Dharma Doğası olarak görürken yine daha başka kimseler de Onu kişinin Gerçek Bedeni ve daha başkaları da kişinin hem fiziksel görünüşü hem de zihinsel doğası olarak görürler. İnsanlar bu şeylerden herhangi biri aracılığıyla Suyu gördü mü bu onların alelade 'yaşam'dan kurtuluşlarına vesile olabilir.

Bu yüzden, bir ejder ya da bir balık suyu bir saray olarak gördüğünde bu bir insanın bir saray görmesine benzemez ve tabii bu yaratıklar suyu akan bir şey olarak da algılamayacaktır. Dışarıdan bakan bir kimse bir ejdere ya da balığa “Sizin sarayınız akan sudan başka bir şey değil,” dediğinde o yaratık birden afallayıp hayrete düşer; nasıl ki siz daha önce dağların su gibi aktığını duyduğunuzda afallayıp hayrete düştüyseniz. Dahası sarayların ve köşklerin tırabzanları, merdivenleri ve payandaları için de pekala böyle bir iddiada bulunmak mümkün. Bu ilke üzerine sükûnetle düşünün ve bunu zihninizde evirip çevirin zira bu müphem ifadelerin ötesine geçmeyi öğrenemediğiniz sürece cehalete dalıp gitmiş bir beden ve zihinden de arınamayacak ya da Budalar veya Atalar diyarının ne olduğunu, cehalet içinde dolananlar diyarının ne olduğunu veyahut cehalet içinde dolananların sarayının neresi olduğunu asla hakkıyla kavrayamayacaksınız.”

Zen izdeşinin dünyayı kavrayışı işte böyle paradoksal bir biçimde gerçekleşir; dağları dağ, nehirleri nehir olarak görebilmek için önce dağların dağ olmadığını, nehirlerin de nehir olmadığını görmesi gerekir. Daha 1950'li yıllarda Han Shan'ı İngilizceye çevirerek Batılı okura tanıtmış olan ve kendisi de hem yaşamında hem de şiirlerinde Zen yolunu kararlılıkla
izleyen Amerikalı Beat şairi Gary Snyder’ın sözleriyle, bu şiir işi de, “dünyayı dil prizması olmaksızın görme ve sonra o gördüğün şeyi dile dökme işi..”dir.

8. yüzyılda yaşamış Zen izdeşi Ling Yi de herhalde münzevilik, dağlarda kaçınık bir yaşam, sularla sürüklenen başıboş bir kayık olma yolunda kendi payına düşeni yeterince almış olacak ki Nehir Kenarında İntikal Şiirinde her şeyi yeniden olduğu gibi gören sıradan insanın yoluna ulaştığını beyan eder:

birkaç akşamdır tepeler yine yeşil ormanlar içinde dereler yine berrak. ne anlarım öküz terbiyesinden ben alabildiğine geniş derin mağaralardan.

nehrin kırlık yamacında sis çöküyor sular dingin ya, gökte ay yok kimsesiz bir kayık yolunu şaşırabilir. sen çağlayan güz pınarlarını dinle yeter.

Ne Mübarek Ne Bilge Sıradan İnsanın Yolu

Ling Yi’nin ‘ne anlarım öküz terbiyesinden beri diyerek kast ettiği, Taocu ustaların boğa temasıyla benliğin eğitimine dair verdiği örneklemelerden başka bir şey değil elbet. 12. yüzyılda yaşayan Zen ustası Kakuan 10 adet stilize resim ve bunlara not düşülmüş şiirlerle Zen izdeşinin benliğini eğitmesinin safhalarını anlatmak için yine bu boğa temasına başvurur. Bu yolla Zen’in aydınlanma safhalarını anlatmaya kalkışan ilk usta Kakuan da değildir. Daha önce Seikyo da bu 10 Boğa hikayesini resmetmiş. Ancak Seikyo’nun hikayesinde Zen izdeşinin yolda ilerleyişi giderek beyazlaşan bir boğayla resmedilmiş ve son aşamada ise tüm varoluşun ortadan kalktığını simgeleyen boş bir çember çizilmiş. Zen’in nihai hedefini boşluk olarak göstermenin yanıltıcı olacağını düşünen Kakuan bunun yerine kendi anlatısında boş çemberi 8. sıraya koyarak ondan sonra Kaynağa Varış ve Yeryüzünde başlıklı iki resimli şiir daha eklemiş. İşte Nevzat Erkmen’in güzelim çevirisiyle Kakuan’ın Yeryüzünde şiiri:

Yalınayak bağrım açık, insanlarla haşır neşir, Yırtık çulum tozlu yolda ne mutluyum.

Büyü müyü değil beni böyle uzun yaşatan; Neye baksam diri diri, ağaçlar da taşlar da.

Zen Şiirinin önemli izleklerinden biri de gündelik sıradan yaşama olan vurgusudur. Zen'in aydınlanma anlayışını Hinduizm'den, Hıristiyan Gnostiklerinden, Kabala’dan, Sufizmden ya da diğer benzerlerinden ayıran şey de mistik ve uhrevi bir maneviyattan ya da gündelik yaşamın büsbütün terk edilmesine yönelik bir kavrayıştan ziyade beş duyuyla algıladığımız bu dünyada bir aydınlanmadan bahsetmesidir. Aydınlanma, mevcut dünyayı algılarımızın süzgecinden geçirmeksizin kişisel yargılarımızı katmadan olduğu gibi, neyse öyle kavrayabildiğimiz bir haldir; yoksa meleklerin ve tanrıların semavi yaşantısına açılan bir kapı değil. Gerçek bir Zen üstadı kendini halkın ne önüne ne de ardına koymayan, onlarla onlar gibi yaşayabilen kimsedir.

İşte bu nedenle bugün hala hikayeleri dillerde dolaşan geçmişin büyük Zen ustalarının önemli bir kısmı manastırlara kapanıp gün boyu meditasyon yapan, koanlar üstünde kafa patlatıp sutra okuyan Zen keşişleri arasından değil chushih denilen, Dharma yolundaki çalışmalarını manastır yaşamına girmeden sürdüren Zen izdeşleri arasından çıkmış.

Bunlardan biri ve belki de en ünlüsü, Zen’in Altın Çağı olarak anılan sekizinci yüzyılın ikinci yarısında Çin’de yaşamış Zen izdeşi P'ang Yün’dür (Hökoji, 740808). Karısı ve kızı da kendisi gibi Dharma yolunda yürüyen P'ang ticaretten hatırı sayılır bir gelir elde etmiş ve vaktinin çoğunu sutra okumaya vakfetmiş biridir. Gene bir gün sutra okumakta olduğu çalışma odasından bahçeye çıkar ve kendi kendine “Çok zor, çok zor,” diye söylenmeye başlar. “Benim bu çalışmalarım, on bin ton keten tohumunu bir yaprağa sığdırmaya çabalamaktan farksız.” Karısı onun bu halini görür ve “Kolay, kolay, kolay.” der. “Sen kelimelere dalıp gitmişsin bense çimenlere bakarım ve her bir çiy tanesinde on bin Dharma öğretisini bulurum.” Bu konuşmayı duyan kızları Lingchao “Ne zor ne kolay!” der. “Acıktım mı yemek yerim, uykum gelince uyurum.” Ömür boyu babasıyla birlikte Dharma yolunda yürüyen bu kızın doğal Zen’i babasını da oldukça etkiler.

P'ang bu olaydan sonra evini bir manastıra bağışlayıp tüm mal varlığını da bir kayığın içine koyar ve Shao nehrinin dibine batırır; karısı ve oğlu köyde çiftçilik yaparken P'ang ve Lingchao ise bambu hediyelikler satarak diyar diyar gezer, kah manastırlarda kah dağ başlarında konaklayarak ölene dek Dharma yolunda birlikte yürürler.

P'ang, 786 yılında Nanyueh manastırında rahip Shitou Xiqian’ı (Sekito Kisen; 700790) ziyaret ederek “On bin Dharma’ya bağlı olmayan kişi kimdir?” diye soracak olur. Shitou daha sorusunu tamamlamadan P’ang’ın ağzını eliyle kapatır. P'ang bunun üstüne bir aydınlanma yaşayarak bir süre Shitou’nun yanında kalmaya karar verir ve yaklaşık bir yıl kadar orada kalır.

Bir gün Shitou P'ang’a “Çalışmaların nasıl gidiyor?” diye sorunca P'ang da “Söylenecek pek bir şey yok,” diye cevap vermiş. Bunun üstüne Shitou, “Kelimelerle pek aranın olmadığını bildiğimden sordum bu soruyu,” deyince de P'ang bu sefer bir şiirle cevap vermiş:

Gündelik hayatımda yok bir zahmet,

Elime ne düşmüşse onunla yetinirim.

Ne seçerim bir şeyciği ne geri çeviririm.

Ne bir telaş var, ne gaflet.

Büyülü güçlerim ve manevi talimim,

Su taşıyıp ateş için odun kesmekten ibaret.

Bu yanıttan çok etkilenen Shitou, P'ang’a manastırda kalıp bir keşiş olmasını teklif etse de P'ang’ın hiç öyle bir niyeti yoktur. “Ben kendi yoluma bakarım,” der ve bu ustadan alabileceği başka bir şey kalmadığını düşünerek oradan ayrılır. Bir sonraki durağı büyük usta

Mazu Daoyi’nin (Mazu Doitsu; 709788) manastırı olur. Ona da Shitou ’ya sorduğu soruyu sorar: “On bin Dharma’ya bağlı olmayan kişi kimdir?” Mazu da “Şu Yangtze nehrinin tüm suyunu iç de sonra söyleyivereyim sana,” der. Ustanın bu sözleriyle daha da derin bir aydınlanma yaşayan P'ang, bir süre de Mazu'nun yanında kalmaya karar verir ve bu tecrübenin üstüne şu dizeleri yazar:

Buda yolunda görmüş geçirmiş, olmayan Yol’da yürüyorum.

Bir an elden bırakmadan işimi gücümü.

Koşullanmış olan ve adilebiçim hep çiçeklerdir gökte.

Adsız biçimsiz, bırakıyorum doğum ile ölümü.

Bir yıl sonra Mazu da P'ang’a manastırında kalmasını ve bir Zen keşişi olmasını teklif eder ama P'ang bu teklifi yine geri çevirecektir. Ayrılmadan evvel büyük ustanın yanına yaklaşıp “Hakiki doğası apaydınlık bir adam senden yukarı bakmanı rica ediyor,” der. Mazu, mahsus başını kaldırıp bakmaz. Bunun üstüne P'ang “Ne de güzel çalıyorsun bir başına telsiz sazını,” der. Bu sözlerle P'ang, Mazu’nun başını kaldırıp yukarı bakmayarak insanlar arasında bir fark olmadığını, hepsinin tek bir varlık olduklarını çok iyi anladığını vurgulamaktadır. Ne var ki bu sözü duyan Mazu, hayretle başını yukarı kaldırır. P'ang eşyalarını toplamak üzere odasına gitmeden önce ustanın önünde saygıyla eğilir; “Uyanıklık edeyim derken yüzüne gözüne bulaştırdın işte bak!” der.

Ustalığı Shitou ve Mazu gibi büyük ustalar tarafından onaylanmış olmasına rağmen P'ang asla kafasını kazıtıp bir manastıra keşiş olarak yerleşmedi ne de ders verip çevresine öğrenciler ve müritler topladı. Budist rahiplerin taşıdığı üstüne çanlar asılı asa yerine sırdan yolcuların taşıdığı bambu değneğine dayanarak yürürdü Yol’da. Keşişlerin giydiği kara cübbeyi giymek yerine “benim Boşluk’tan örülü dikişsiz kaftanım” dediği beyaz cübbesini giymeyi sürdürdü. Sıradan insanın gündelik yaşamında kendi doğal Zen’ini tecrübe eden P'ang Yün bir başka Şiirinde de şöyle diyordu:

Zihin huzur içinde olunca dünya da huzur içindedir.

Hiçbir şey gerçek değil, hiçbir şey yok değil.

Gerçekliğe bel bağlamaksızın, beyhudeliğe kapılmaksızın, ne mübareksin sen ne de bilge, işine gücüne bakan sıradan bir herif işte.

Memleketi HsiangYang civarında bir mağarada geçirdiği iki yıldan sonra bu dünyadan göçme vaktinin geldiğine hükmeden P'ang zazene oturup kızı Lingchao’ya dışarı çıkıp güneşe bakmasını söyler. Güneş tam tepeye vardığında usta ölecektir. Lingchao’nun dışarı çıkmasıyla dönmesi bir olur ve babasına “Neredeyse öğlen olmuş ve bir güneş tutulması var, gel de bak!” der. Bu nadir olayı kaçırmak istemeyen P'ang dışarı çıkar çıkmaz Lingchao onun boşalan yerine geçip zazene oturur ve oracıkta ölür. P'ang geri dönüp de olanı biteni gördüğünde “Ah benim yaman kızım, hep benden bir adım öndeydin, gene geçtin beni,” der ve kızını törenle yakarak bir hafta yasını tuttuktan sonra kendi de onun peşinden gider.
 

Gelişsiz Gidişsiz Yol Bir Düşten Bir Düşe Uyanmak

Zen ustaları ölümü sükûnetle karşılamalarıyla ünlüdür. Yaşamı olduğu gibi kavramayı amaç edinen bir düşünceden de başka türlüsü beklenemez zaten. Yaşam ve ölüm bir madalyonun birbirinden ayrılmaz iki yüzü gibidir ve yaşamı olduğu gibi kabul eden kişi ölümü de tüm çıplaklığıyla kabul etmelidir. Zen düşüncesinde bu ikisi genellikle ‘yaşamak ve ölmek’ şeklinde birlikte anılır ve Japonca tek bir kelimeyle ifade edilir: shöji. Bu sözcükte, zihnin yargılarının bir eseri olan ve değişmeyen, sabit durumları ifade eden ‘yaşam ve ölüm’ yerine, hiçbir kalıcılığı olmayan ve sürekli değişim halinde olan durumlar olarak ‘yaşamak ve ölmek’ vurgusu vardır. Doğum ve ölüm sadece bu ‘yaşama ve ölme’ akışı içerisindeki belirli anlara işaret eder.

Tang Hanedanlığı döneminde Çin’in büyük ustalarından Nanyang Huizhong (Nan'yo Echu; 675775) güneyden gelen bir keşişle karşılaşır ve ona orada ustaların izdeşlere neler öğrettiğini sorar. Güneyli keşiş şöyle cevap verir:

“Güneydeki ustalar izdeşlere daha en başta kendi zihinlerinin bizzat Buda olduğunu öğretir. ‘Buda’ demek ‘aydınlanma’ demektir ve her birimiz, halihazırda görüp duyduğu her şeyi bilen ve tecrübe eden bir Doğa'yla donanmışız. Bu Doğa, yaradılışı itibariyle iyidir ve kaşlarını çatıp gözlerini kırpma yetisine sahiptir. Bu Doğa bedenin tamamında mevcut olduğu için, başta cereyan ettiğinde baş ‘bilir’, ayakta cereyan etiğindeyse ayak ‘bilir’. İşte bu yüzden ona saymaksam buddha deriz; ‘Her şeyi Kusursuzca Bilen’. Bundan başka Buda yoktur. Şu bedenimiz doğumu ve ölümü tadar ama zihnimizin Doğası ezelden bu yana ne doğmuştur ne de ölür. Bedenin doğup ölmesi bir ejderin kemiklerini daha hafif kemiklerle değiştirmesi, yılanın deri değiştirmesi ya da birinin oturduğu evi değiştirmesi gibidir yani fiziksel görünüş fani olsa da bu Doğa bakidir. Güneyde kabaca işte bunlar öğretilir.”

Böyle bir öğretiyle yetişen Zen izdeşlerinin ölümden korkmamalarından daha doğal bir şey olamaz. Çinli Zen ustası Wuxue Zuyuan (Mugaku Sogen;12261286) tapınağı Yüan hanedanına bağlı askerler tarafından işgal edildiğinde ve askerler kendisini ölümle tehdit ettiklerinde usta kılını bile kıpırdatmadan aşağıdaki dizeleri mırıldanmıştı:

Kalmamış tek bir sığınak ne yerde ne gökte Şükürler olsun can da nafile beden de Safa gelmiş Koca Yüan’ın kılıcı, sadık çeliği Sanki bir şimşek keser bahar meltemini.

Ölüm karşısındaki bu soğukkanlılığı Zuyuan’ın canını kurtarmış, usta daha sonra Kamakura’da Höjö hanedanının hüküm sürdüğü günlerde Japonya’ya gelerek Japonya’daki önde gelen Zen manastırlarından biri olan Engakuji manastırını kurmuştu. Usta 60 yaşına
gelip hasta yatağına düştüğünde dostlarına ve yerel yöneticilere üç gün sonra öleceğini bildiren bir mektup yazmış üçüncü günün şafak vakti de şu dizeleri kaleme almıştı:

Budalar da sıradan insanlar da hepsi birer yanılsama Hakiki şekli ararsan bir zerre tozdur o gözünün akında Gök de yer de bu yaşlı keşişin yanmış kemikleri içinde Soğuk küllerimi dağa, yele hiç boş yere savurma.

Aynı günün akşamı Zuyuan fırçasını eline alıp şu ölüm döşeği Şiirini yazdıktan sonra göçer:

Geliyorum ve gitmek yok gayrı Gidiyorum ve dönmek yok gayrı Milyonlarca tüylü yelesiyle aslan beliriyor Milyonlarca tüylü yelesiyle aslan kükrüyor

Zen izdeşleri yaşam ve ölümden sıklıkla gelmek ve gitmek diye bahsederlerdi, tıpkı shöji sözcüğündeki ‘yaşamak ve ölmek’ vurgusunda olduğu gibi burada da sürekli bir hareket haline vurgu vardı. Nihai bir başlangıç ya da son söz konusu değildi onlar için, bu beden Hakiki Zihnin tezahürlerinden biriydi sadece ve bu nedenle Zuyuan için bir kılıç darbesi bahar meltemini kesmeye çalışan bir şimşekten farksızdı. Bir meltem ölebilir mi hiç? Burada hava döndüyse, başka yerde esmeye devam eder. Zen ustası İkkyu'nun (1394-1481), ölüm döşeğinde “Yalnız geldim, yalnız gidiyorum,” diyen Ninekawa’ya “Geldim, gidiyorum dersen aldanırsın. Gelişsiz, gidişsiz yolu göstereyim sana,” deyişinde olduğu gibi aydınlanmış kişi için aslında ne gelen vardır ne giden, yalnızca adlar ve biçimler.

Zen geleneğinde satori için genellikle Büyük Ölüm sözcükleri kullanılır; bedenin ölümü küçük ölüm, aydınlanma ise büyük ölüm sayılır. Burada Uzak Doğu’da aydınlanma kavramının bizim aydınlanma imgelemimizden çok farklı olduğunu da belirtmek gerek. Sanskritçede aydınlanma için kullanılan kelime, bodhi, ‘budh’ kökünden gelir ve aslında uyanmak anlamına gelir. Buddha, ‘uyanmış kişi’ demektir. Büyük Ölüm bir uyanışsa pekala bedenin ölümü de bir uyanış olarak kabul edilebilir. Bir düşten bir başka düşe uyanış.

Zen ustaları ölüm döşeklerinde izdeşlerine son sözlerini genelde özlü şiirlerle aktarır ve bu ölüm döşeği şiirlerine Japonca jisei adı verilir. Büyük haiku üstadı Matsuo Basho’nun (1644-1694) ölümü yaklaşınca öğrencileri ve dostları ustadan bir ölüm döşeği şiiri istemişler ama Basho bunu geri çevirmiş. “Dün yazdığın haiku bugünkü jiseindir. Bugün yazdığın haiku yarınki jiseindir. Benim ömrüm boyu yazdığım tüm haikular jiseilerimdi,” demiş. Yine de uyuyup uyandıktan sonra gördüğü düşün de etkisiyle öğrencisi Donşu’yu yanına çağırıp son haikusunu yazdırmış:

Yolda sayrılık,

Düşler uçuşur hala

Solgun çayırda.

Köyüne kurtlar musallat olduğu sırada bile her gecesini kurtlarla burun buruna başka bir mezarın başında zazen yaparak geçiren Zen ustası Dokyo Etan (16421721) ise seksen yaşında zazene oturup jiseisini kaleme aldıktan sonra fırçasını bir kenara bırakıp kendi kendine “eski bir türkü” mırıldanmış, birden koca bir kahkaha patlatıp ölmüş. İşte Dokyo’nun son şiiri:
 

Ölmenin hummalı telaşında

Ne de güç son sözleri söylemesi.

Sözsüz bir söz diyecek olsaydım

Bir şey demezdim, bir şey demezdim.

Sözsüz Söz

Pek çok Zen ustası sözsüz sözlerini Şiirin boşluğuna sığdırmaya çalışmıştır ama onlar da Şiirin bile ‘dile getirilemeyen’i ifade etmek için çok yetersiz olduğunun pekala farkındadır. Sung Hanedanlığı döneminde Çin’de yaşamış Zen izdeşi Tungp'o, Ro Dağı’nda Zen ustası Chaochüeh Ch’angtsung’u (Shökaku Jösö) ziyaret ettiğinde usta Tungp'o’ya cansız varlıkların Dharma'yı dile getirmesi üzerine bir koan vermiş. O gece Tungp'o vadideki derenin çağıltısını dinlerken aydınlanmış ve şu şiiri yazmış:

Vadideki derenin çağıltısı Buda’nın güzel sözlerinin ta kendisi Dağın çeperleri Buda’nın bedeninden başka bir şey olabilir mi?

Gece çökerken seksen dört bin şarkıyı duydum ya ben Gün doğarken ah nasıl bir yol bulup bunları size sunayım?

Bir başka Zen ustası, Fayan Wenyi (Hogen Bun'eki; 885958) de bir Şiirinde sözcüklerin kendisini nasıl yarı yolda bıraktığını şöyle aktarır:

Issız bir korulukta bir kuş ötüyor, sanki bir kaval.

Söğütler zarifçe salınıyorlar altın salkımları ile.

Dağ koyağı iyice sessizliğe gömülüyor bulutlar dönerken.

Şeftali çiçeklerinin kokusunu taşıyor bir meltem.

Tüm gün boyu oturdum burada çepeçevre huzur içre

Arınana dek zihnim tüm kaygılardan, boş düşüncelerden.

Ah bir anlatabilsem size hislerimi, ama kelimeler nafile.

Bir yol gelirseniz bu koruya, mukayese edebiliriz belki bu hisleri.

Bu makalenin başındaki alıntıda Ch'ihchueh, özellikle Rinzai okulu içerisinde derin bir marifete ulaşmamış sözde ustaların sözüm ona bilgece vecizeler yumurtlamalarını kıyasıya eleştirse de büyük Zen ustası Linji Yixuan’ın (Rinzai Gigen; ?866) sorulan pek çok soruya meşhur katsu’suyla, aniden ‘kaa’ diye bağırarak cevap vermesi şüphesiz sözsüz söze giden bir yol ve işitebilen kulaklar için yüzlerce sayfalık laf salatasından daha değerli bir inci olsa gerek. Eski Zen ustaları Zen’in ne olduğu sorulduğunda bir kaya gibi sessizce dikilir dururlarmış. Zen izdeşlerinin de Zen hakkında konuşmaları haddini bilmezlik bir yana sessiz intikale bu kadar değer veren bir öğretinin özüne ihanet sayılır. Biz de sayfalardır süren ihanetimize burada bir son verip Zen ve şiir bahsini ilk öğretmen Shakyamuni Buda’dan bir hikayeyle kapatalım.

Buddha, Grdhakuta Dağı’nda bir gölün yanında kendisini dinlemek için toplanmış izdeşlerine bir vaaz vermek üzere dikilmektedir. Öğrencilerinin susmalarını beklerken gözüne yanı başındaki çamurlu suda çiçek açmış bir nilüfer ilişir. Çiçeği, gövdesi ve köküyle nilüferi sudan çekip çıkarır. Sonra öğrencilerinin görebileceği bir biçimde elinde tutar. Epey bir süre dinleyicilerinin şaşkın bakışları altında hiçbir şey demeden öylece durur. Öğrencilerinden Mahakashyapa'nın yüzünde birden bir gülümseme belirir. Mahakashyapa anlamıştır!
 

Peki, Mahakashyapa ne anlamıştı?

Bu hikaye için bazıları kökün, gövdenin ve çiçeğin üç dünyayı yer altını, yeryüzünü ve gökyüzünü temsil ettiğini ve Buda’nın tüm varoluşu avucunda tuttuğunu kast ettiğini söyler.

Başkaları ise Buda’nın bu davranışıyla “Om Mani Padme Hum” mantrasını yani “Mücevher Nilüfer’in(Lotus’un) İçinde Gizli” tılsımını tersyüz ettiğini söylerler. Buda, çiçeği elinde tuttuğuna göre şimdi Nilüfer(Lotus) Mücevherin içinde gizliydi.

Kimileriyse kökün, gövdenin ve çiçeğin Çakra Yoga sistemindeki kök çakra, omurga ve bin taç yapraklı lotusu temsil ettiğini ve Buda’nın çiçeği elinde tutarken bu sistemi savunduğunu öne sürerler.

Günümüz Zen şairlerinden Ko Un (1933—) ise Bir Gülücük Şiirinde tüm bu soruları yine koan gibi bir şiirle yanıtlar:

Shakyamuni elinde nilüfer tutuyormuş,

Kashyapa gülümsemiş.

Hadi oradan sen de!

Nilüfer gülümsedi Kashyapa da gülümsedi.

Shakyamuni neredeydi hani?

Zen için tüm bu sorular muallaktadır ve Aydınlanma beraberinde bir kullanma kılavuzu ya da sözlükle gelmediği sürece de öyle kalacaklar. Tao Te Ching’te söylendiği gibi “Adlandırabildiğimiz yol, Yol değildir,” ne de olsa...

 

 

Kaynakça:

 A Drifting Boat An Anthology of Chinese Zen Poetry, trl. Jerome P. Seaton & Derınis Maloney

 Beyond Self: 108 Korean Zen Poems, Ko Un, trl Brother Anthony, Parallax Press

 Crazy CloudsZen Radicals, Rebels and Reformers, Perle Besserman&Manfred Steger, Shambala Publications

 Encyclopedia of Buddhism, Edward A. Irons, Facts on File Inc.

 Empty Cloud: The Teachings of Xu (Hsu) Yun, ed. Master Jy Din Shakya, Nan Hua Chan Buddhist Society

 Graceful Exits, ed. Sushila Blackman, Weatherhill Pres

 Kelebek Düşleri, Başo, çev. Oruç Aruoba, Metis Yayınları

 Poems From The Tang, trl Frederick Turner

 Riprap and Cold Mountain Poems, Gary Snyder, North Point Press

 Samurai Zen Warrior Koans, trl. Trevor Leggett

 Shobogenzo, Eihei Dogen, trl. Rev. Hubert Nearman, Shasta Abbey Press,

 The Platforın Sutra of The Sixth Patriarch, Bhiksu Zongbao, trl. John R. McRae, Numata Center for Buddhist Translation and Research

 The Poetry of Zen, trl Sam Hamill and J.P Seaton, Shambhala Publications

 The Unfettered Mind, Takuan Soho, trl. William Scott Wilson

 Zen Poems by Sacred Text archives,

 Zen Poems of China and Japan, Lucien Stryk, Takashi Ikemoto, Taigan Takayama, Doubleday Publishing Inc.

 Zen’in Eti, Zen’in Kemiği, Paul Reps, çev. Nevzat Erkmen, Söz Yayınları

Bu metindeki şiirler ve alıntılar aksi belirtilmediği takdirde metnin yazarı tarafından İngilizceden çevrilmiştir. Farklı İngilizce çevirilerin karşılaştırılmasına ve ihtiyaç ve imkan dahilinde anahtar kavramların Çince ve Japoncalarının araştırılmasına rağmen hepsi de çevirinin çevirisi yani tavşanın suyunun suyudur. Çevirilerde gerek Zen ruhunu gerekse şiirlerin tadını koruyabilmek için elimden geleni yaptım, bir eksiğim gediğim olduysa affola! NLP kitapları artarda yayınlana dursun, bu ülkede Sanskritçeden ya da Çinceden yapılmış sutra çevirileri, Çinceden çevrilmiş koan derlemeleri, Japoncadan çevrilmiş haikular vs. okumak için daha epeyce beklememiz gerekecek gibi görünüyor. Tavşan yemek isteyen iyisi mi tez vakitte Çince öğrensin...

 

 

 

 


 


Ana Sayfaya Dönmek İçin Tıklayın 

  www.aymavisi.org  
 

 

 

 

 
 + Büyüt | - Küçült