Mağara Mitosu
Platon
Şimdi dedim, insan denen yaradığı eğitimle aydınlanmış ve aydınlanmamış
olarak düşün. Bunu şöyle bir benzetmeyle anlatayım: Yeraltında mağaramsı bir
yer, içinde insanlar. Önce boydan boya ışığa açılan bir giriş… İnsanlar
çocuklarından beri ayaklarından, boyunlarından zincire vurulmuş, bu mağarada
yaşıyorlar. Ne kımıldanabiliyor, ne de burunlarının ucundan başka bir yer
görebiliyorlar. Öyle sıkı sıkıya bağlanmışlar ki, kafalarını bile
oynatamıyorlar. Yüksek bir yerde yakılmış bir ateş parıldıyor arkalarında.
Mahpuslarla ateş arasında dimdik bir yol var. Bu yol boyunca alçak bir
duvar, hani şu kukla oynatanların seyircilerle kendi arasında koydukları ve
üstünde marifetlerini gösterdikleri bölme var ya, onun gibi bir duvar. Böyle
bir yeri getirebiliyor musun gözünün önüne getir.
- Getiriyorum.
- Bu alçak duvar arkasında insanlar düşün. Ellerinde türlü türlü araçlar,
tahtadan yapılmış, insana, hayvana ve daha başka şeylere benzer kuklalar
taşıyorlar. Bu taşıdıkları şeyler, bölmenin üstünde görülüyor. Gelip geçen
insanların kimi konuşuyor, kimi susuyor.
- Garip bir sahne doğrusu ve garip mahpuslar!
- Ama tıpkı bizler gibi! Bu durumdaki insanlar kendilerini ve yanlarındakini
nasıl görürler. Ancak arkalarındaki ateşin aydınlığıyla mağarada karşılarına
vuran gölgeleri görebilirler, değil mi?
- Ömürleri boyunca başlarını oynatamadıklarına göre, başka türlü olamaz.
- Bölmenin üstünden gelip geçen bütün nesneleri de öyle görürler.
- Şüphesiz.
- Şimdi bu adamlar aralarında konuşacak olurlarsa, gölgelere verdikleri
adlarla gerçek nesneleri anlattıklarını sanırlar, değil mi?
- Öyle ya.
- Bu zindanın içinde bir de yankı düşün. Geçenlerden biri her konuştukça,
mahpuslar bu sesi karşılarındaki gölgenin sesi sanmazlar mı?
- Sanırlar tabi.
- Bu adamların gözünde gerçek, yapma nesnelerin gölgelerinden başka bir şey
olamaz ister istemez, değil mi?
- İster istemez.
- Şimdi düşün: Bu adamların zincirlerini çözer, bilgisizliklerine son
verirsen, her şeyi olduğu gibi görürlerse, ne yaparlar- Mahpuslardan birini
kurtaralım; zorla ayağa kaldıralım; başını çevirelim, yürütelim onu;
gözlerini ışığa kaldırsın. Bütün bu hareketler ona acı verecek. Gölgelerini
gördüğü nesnelere gözü kamaşarak bakacak. Ona demin gördüğün şeyler sadece
hoş gölgelerdi, şimdiyse gerçeğe daha yakınsın, gerçek nesnelere daha
çevriksin, daha doğru görüyorsun, dersek; önünden geçen her şeyi birer birer
ona gösterir, bunların ne olduğunu sorarsak - Şaşırakalmaz mı?- Demin
gördüğü şeyler, ona şimdikilerden daha gerçek gibi gelmez mi?
- Daha gerçek gelir.
- Ya onu aydınlığın ta kendisine bakmaya zorlarsak- Gözlerine ağrı girmez
mi- Boyuna başını bakabildiği şeylere çevirmez mi? Kendi gördüğü şeyleri,
sizin gösterdiklerinizden daha açık, daha seçik bulmaz mı?
- Öyle sanırım.
- Onu zorla alıp götürsek, dik ve sarp yokuştan çıkarıp, dışarıya, gün
ışığına sürüklesek, canı yanmaz, karşı koymaz mı bize- Gün ışığında gözleri
kamaşıp bizim şimdi gerçek dediğimiz nesnelerin hiçbirini göremeyecek hale
gelmez mi?
- İlkin bir şey göremez herhalde.
- Yukarı dünyayı görmek isterse, buna alışması gerekir. Rahatça görebildiği
ilk şeyler gölgeler olacak. Sonra, insanların ve nesnelerin sudaki
yansıları, sonra da kendileri. Daha sonra da, gözlerini yukarı kaldırıp,
güneşten önce yıldızları, ayı, gökyüzünü seyredecek.
- Herhalde.
- En sonunda da, güneşi; ama artık sularda, ya da başka şeylerdeki
yansılarıyla değil, olduğu yerde, olduğu gibi.
- Öyle olsa gerek.
- İşte ancak o zaman anlayabilir ki, mevsimleri, yılları yapan güneştir.
Bütün görülen dünyayı güneş düzenler. Mağarada onun ve arkadaşlarının
gördükleri her şeyin asıl kaynağı güneştir.
- Bu değişik görgülerden sonra, varacağı sonuç bu olur elbet.
- O zaman ilk yaşadığı yeri, orada bildiklerini, zindan arkadaşlarını
hatırlayınca, haline şükretmez, orada kalanlara acımaz mı-
- Elbette.
- Ya orada birbirlerine verdikleri değerler, ünler- Gelip geçen şeyleri en
iyi gören, ilk veya son geçenleri, ya da hepsini en iyi aklından tutup,
gelecek şeylerin ne olabileceğini en doğru kestirmenin elde ettiği
kazançlar- Mağaradan kurtulan adam artık onlara imrenir mi- O ünleri, o
kazançları sağlayanları kıskanır mı- O boş hayallre hilleus gibi, “fakir bir
çiftçinin hizmetinde uşak olmayı”, dünyanın bütün dertlerine katlanmaktan
bin kere daha iyi bulmaz mı?
- Bence bulur; her mihneti kabul eder de bir daha dönmez o hayata.
- Bir de şunu düşün: Bu dediğimiz adam yeniden mağaraya dönüp eski yerini
alsa; gün ışığından ayrılan gözleri karanlıklara dayanabilir mi?
- Dayanamaz.
- Daha gözleri karanlıklara alışmadan, ki kolay kolay da alışamaz, yeniden
bu karanlıklar içinde düşünmek, zincirlerden hiç kurtulmamış mahpuslarla
gördükleri üzerinde tartışmak zorunda kalsa herkes gülmez mi ona- Yukarıya,
boşu boşuna çıkmış, üstelik de gözlerini bozup dönmüş demezler mi- Bu adam
onları çözmeye, yukarıya götürmeye kalkışınca, ellerinden gelse, öldürmezler
mi onu?
- Hiç şaşmaz, öldürürler.
- Şimdi, sevgili Glaukon, bu benzetmeyi demin söylediklerimize uyduralım.
Görünen dünya mağara zindanı olsun. Mağarayı aydınlatan ateş de güneşin
yeryüzüne vuran ışığı. Üst dünyaya çıkan yokuş ve yukarıda seyredilen
güzellikler de, ruhun düşünceler dünyasına yükselişi olsun. Benim nereye
varmak istediğimi merak ediyordun ya, işte bu benzetmeyle onu iyice anlamış
olursun. İnsan onu kolay kolay göremez. Görebilmek için de, dünyada iyi ve
güzel ne varsa, hepsinin ondan geldiğini anlamış olması gerekir. Görülen
dünyada ışığı yaratan ve dağıtan odur. Kavranan dünyada da doğruluk ve
kavrayış ondan gelir. İnsan ancak onu gördükten sonra iç ve dış hayatında
bilgece davranabilir.
- Anladığım kadarıyla ben de senin gibi düşünüyorum.
- Peki, şunu da benim gibi düşün öyleyse: İyiye yükselmiş olanların insan
işlerini ele almaya istekli olmamaları, hep o yüksek yerlerde kalmaya can
atmaları, hiç de şaşılacak şey değildir. Benzetmemizi de düşünecek olursak,
böyle olması gerekir.
- Gerçekten öyle.
- Şuna da şaşmamalı: Tanrısal dünyaları seyretmiş bir kimse, insan hayatının
düşkün gerçeklerine inince, şaşkın ve gülünç bir hale düşer. Karanlıklara
alışmadığı, ilkin her şeyi bulanık gördüğü için, mahkemelerde, şurada burada
doğrunun gölgeleri, ya da bu gölgelerin yansıları üzerine tartışmalara girip
de, doğruluğun kendisini hiçbir zaman görmemiş olanların yorumlarını
çürütmek zorunda kalırsa, herkes yadırgar onu, değil mi?
- Buna hiç şaşmam.
- Ama aklı başında olan bilir ki, insanın gözü iki karşıt sebepten, iki
türlü bulanır. Biri aydınlıktan karanlığa geçişte olur, öbürü de karanlıktan
aydınlığa geçişte. Onun gibi düşünce de bir şeyi açık seçik göremeyince,
buna gülecek yere düşünmeli: Acaba daha ışıklı bir dünyadan gelip
karanlıklara alışamadığı için mi, yoksa bilgisizlikten aydınlığa varıp aşırı
bir parlaklıkla kamaştığı için mi bulanık görüyor göz- Birincisi, övülecek,
ikincisi acınacak bir haldir. Karanlığa alışamayan göz, ışıklı bir dünyadan
geliyor demektir. Ona gülersek, gülünç oluruz. Ötekineyse hakkımızdır
gülmek.
- Bu ayırma pek yerinde.
- Bütün bu söylediklerimiz doğruysa, onlardan şu sonucu çıkarabiliriz:
Eğitim birçoklarının sandığı şey değildir. Onlara göre eğitim, bilgiden
yoksun bir ruha bilgi koymaktır. Kör gözlere görme gücü vermek gibi.
- Öyle derler gerçekten.
- Oysa ki, bizim konuşmalarımız da şunu gösteriyor: Her ruhta bir öğrenme
gücü ve bu işe yarayan bir örgen vardır. Gözün karanlıktan aydınlığa
çevrilmesi için nasıl bütün bedenin birden dönmesi lazımsa, bu örgenin de
bütün ruhla birlikte geçiçi şeylere sırtını dönüp varlığa bakabilmesi,
varlığın en ışıklı yönüne, “iyi” dediğimiz yönüne çevrilebilmesi gerekir,
değil mi?
- Evet.
- Eğitim, ruhun bu gücünü, “iyi”den yana çevirme ve bunun için en kolay, en
şaşmaz yolu bulma sanatıdır. Yoksa ruhta görme gücünü vermek değil; çünkü
güç onda kendiliğinden vardır; ama kötü yöne çevriktir. Bakılmayacak yana
bakmaktır. Eğitim onu yalnız iyi yana yöneltir.
- Bana da öyle geliyor.
- Şimdi ruhun öteki güçlerini beden güçlerine eş sayabiliriz; çünkü bu
güçler ilkin eksik de olsa, çalışmayla, alışmayla elde edilebilir. Ama,
düşünme gücü bir başka türlü güçtür. Tanrısal bir şeyler vardır onda. Bu güç
hiçbir zaman yok olmaz; ancak, ona verilen yöne göre ya yararlı ve kârlı
olur, ya da yararsız ve zararlı. Belalı dediğimiz haydutlara dikkat
etmişsindir. Kafaları ne kadar iyi işler, ardına düştükleri şeyleri ne kadar
iyi görürler. Görüşleri keskindir ama, kötülüğün emrine girmiştir. Onun için
de ne kadar keskin görüşlü olurlarsa, kötülükleri de o kadar büyük olur.
- Doğru.
- Şimdi diyelim ki, tabiatın böyle yarattığı bir ruhu daha çocukluktayken
değiştiriyoruz. Zevklerin, keyiflerin, heveslerin, türlü isteklerin ruha
sardığı, zamanla geliştirdiği ağırlıkları kesip atıyoruz. Bunlardan kurtulan
ruhu doğrudan yana çeviriyoruz. O zaman bu ruh kimde olursa olsun,
eğrilikleri gördüğü açıklıkla doğruluğu da görecektir.
- Haklısın.
- Şunda da haklı değil miyim: Bütün bu söylediklerimize göre, ne eğitimsiz,
bilgisiz insanlar, ne de ömürlerini bilgi yoluna koyanlar devleti yürütmeye
elverişlidir. Birinciler yaptıkları işlere yön verecek bir ülküleri olmadığı
için, ikinciler de devlet işlerine karışmak istemeyecekleri için; çünkü
onlar, dünyada bulunabilecekleri mutlu ülkeyi bulmuş sayarlar kendilerini.
- Doğru.
- Öyleyse, seçkin insanları en yüksek saydığımız şeyin bilgisine doğru
yöneltmek, onları karanlıklardan ışığa çıkarmak, devletin kurucuları olan
bizlere düşer. Ama o yüce kata yükselip de iyiyi doyasıya seyretmiş
kimseleri bugünkü gibi kendi hallerine bırakmayalım.
- Ne demek istiyorsun-
- Yukarıda durakalmasınlar, mağaradaki mahpuslar arasına dönsünler, onların
işlerini üzerlerine alıp, verecekleri mevkileri, şerefleri, küçümsemesinler.
- Ama bunu yapmakla, haklarını çiğnemiş, onları düşkün bir hayat sürmeye
zorlamış, daha mutlu bir durumdan ayırmış olmaz mıyız?
- Unutuyorsun ki dostum, kanunların kaygısı birtakım yurttaşlara ötekilerden
üstün bir mutluluk sağlamak değil, yurttaşları ya inandırarak, ya zorlayarak
birleştirmek, her birine toplum içinde görebileceği iş payını aldırmak,
böylece bütün toplumu birden mutluluğa götürmektir. Devlet seçkin yurttaşlar
yetiştirmeye uğraşıyorsa, bu onların keyiflerince yaşayıp, dilediklerini
yapmaları için değil, devlet düzenini sağlamlaştırmaya yardım etmeleri
içindir.
- Doğru, bunu unutmuşum.
- Şunu unutma ki, Glaukon, biz de kendi yetiştirdiğimiz filozoflara karşı
haksız davranmayacağız; durumlarını değiştirip, başkalarına bekçilik
etmelerini isterken, haklı sebepler göstereceğiz onlara. Şöyle diyeceğiz:
Öteki devletlerde filozofluğa yükselen kişilerin politika gürültülerine
karışmamaları anlaşılır; çünkü onlar, devletlerinin isteğine aykırı olarak
kendi kendilerini yetiştirmişlerdir. İnsan kendi kendini yetiştirip de
ekmeğini kimseye borçlu olmadı mı, hiç kimseye de hesap vermek zorunda
değildir. Ama, biz sizi kendi yararınız için olduğu kadar, devletin yararı
için, arı kovanlarındaki beyler gibi olmanız için, yetiştirdik. Size öteki
filozoflardan daha geniş,daha olgun bir eğitim verdik. Sizi, felsefeyi
devlet işleriyle uzlaştırabilecek bir hale getirdik. Siz de sırası gelince,
başkalarının oturduğu yere inmek, karanlık köşelere gözlerinizi alıştırmak
zorundasınız.karanlığa alışınca, siz onlardan bin defa daha iyi
göreceksiniz. Çünkü, güzelin, doğrunun, iyinin gerçek örneklerini görmüş
olduğunuz için, karşınıza çıkan her yansının aslını bileceksiniz! Böylece
bizim devlet düzenimiz sizin için de, bizim için de gerçek bir varlık
olacak; bugünkü devletlerin çoğunda olduğu gibi, bir rüya değil. Bu
devletlerin başındakiler, gölgeler üstüne birbiriyle cenkleşmede, sanki başa
geçmek büyük bir nimetmiş gibi,kim başa geçecek diye birbirlerini
yemektedirler. Doğru olansa şudur: Bir devlette başa geçenler, başa geçmeyi
az isteyenler oldu mu, dirliğin de, düzenin de en iyisi olarak var demektir.
Baştakilerin böyle olmadığı yerdeyse tam tersine ne dirlik vardır, ne düzen.
Ana Sayfaya Dönmek İçin Tıklayın